Pacjent niezdolny do świadomego wyrażenia zgody na zabieg leczniczy

pacent

Prawo do samostanowienia i możliwości uzyskania rzetelnych informacji medycznych co do swojego stanu zdrowia i rokowań przysługuje każdemu pacjentowi, jednak nie każdy pacjent jest zdolny do świadomego wykonywania tego prawa, czy to ze względów prawnych, czy faktycznych. A warto zaznaczyć, że wyłącznie zgoda pacjenta, który jest zdolny do jej samodzielnego wyrażenia, jest wiążąca dla lekarza i umożliwia mu legalne wykonanie konkretnej interwencji medycznej. 

Warunki skutecznej prawnie zgody na zabieg leczniczy

Warunkami skutecznej prawnie zgody na zabieg są:

  1. zachowanie wymogów podmiotowych (zgoda musi zostać wyrażona przez pacjenta lub inny uprawniony podmiot, np. przedstawiciela ustawowego czy opiekuna prawnego);
  2. odpowiednie poinformowanie osoby, która ma wyrazić zgodę;
  3. zachowanie wymaganej formy oświadczenia;
  4. dobrowolne wyrażenie zgody przez pacjenta czy inny uprawniony do podejmowania takich decyzji podmiot. 

Samodzielna zgoda wyrażona przez pacjenta jest skuteczna prawnie wyłącznie wtedy, kiedy jest on pełnoletni, nie został ubezwłasnowolniony i jego stan psychofizyczny jest na tyle dobry, że jest w stanie świadomie podjąć decyzję terapeutyczną. Warto w tym momencie wspomnieć, że przy zachowaniu powyższych przesłanek, na podstawie art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta „Pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych”.Co jednak w sytuacji, kiedy pacjent jest niezdolny do świadomego wyrażenia zgody? W polskim systemie prawnym wyróżnić możemy zgodę podwójną (nazywaną również zgodą równoległą) oraz zgodę zastępczą (nazywaną również zgodą substytucyjną). 

Zgoda równoległa

Zgoda równoległa jest udzielana zarówno przez pacjenta małoletniego, który ukończył 16 lat, jak i jego przedstawiciela ustawowego. W niektórych przypadkach zgody równoległej może udzielić również chory, który jest całkowicie ubezwłasnowolniony, ale jest w stanie świadomie wypowiedzieć się w kwestii decyzji terapeutycznej. 

Zgoda zastępcza

Zgoda zastępcza jest wyrażana przez uprawniony podmiot w momencie, kiedy uzyskanie zgody od chorego jest niemożliwe. Taka sytuacja może być spowodowana albo wiekiem pacjenta, albo stanem jego zdrowia. Zgodę zastępczą może prawnie wyrazić przedstawiciel ustawowy danej osoby bądź sąd opiekuńczy. Podmiotami wyrażającymi zgodę na zabieg u pacjenta małoletniego nieprzytomnego są rodzice – na podstawie art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy „Rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Jeżeli dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską obojga rodziców, każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka”.Przedstawicielem ustawowym może być również opiekun prawny, jak wskazuje art. 94 § 3 ww. ustawy: „Jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani, ustanawia się dla dziecka opiekę”.Zgodę na zabieg u osoby, która jest całkowicie ubezwłasnowolniona, również wyraża opiekun prawny. Jak wskazuje art. 13 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny: „Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską”.Warto również wskazać, że na podstawie art. 156 KRiO „Opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku małoletniego”. Do takich spraw należą właśnie m.in. podejmowanie decyzji o kierunku leczenia czy wykonania zabiegu medycznego. Zgodę może wyrazić również sąd opiekuńczy na podstawie art. 32 pkt 2 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty: „Jeżeli pacjent jest małoletni lub niezdolny do świadomego wyrażenia zgody, wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe – zezwolenie sądu opiekuńczego”i art. 34 pkt 3 ww. ustawy: „Lekarz może wykonać zabieg lub zastosować metodę, o której mowa w ust. 1, wobec pacjenta małoletniego, ubezwłasnowolnionego bądź niezdolnego do świadomego wyrażenia pisemnej zgody, po uzyskaniu zgody jego przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela lub gdy porozumienie się z nim jest niemożliwe – po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego”.Zgoda zastępcza może być również wyrażona przez opiekuna faktycznego co do zezwolenia na badanie, w sytuacji, kiedy nie ma przedstawiciela ustawowego lub kontakt z nim jest utrudniony, na podstawie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta: „(…) opiekun faktyczny – osobę sprawującą, bez obowiązku ustawowego, stałą opiekę nad pacjentem, który ze względu na wiek, stan zdrowia albo stan psychiczny opieki takiej wymaga”.