Problemy dotyczące wykonywania zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta

art192kk

Wykonywanie zabiegów leczniczych bez zgody pacjenta zaczęło podlegać penalizacji dopiero w kodeksie karnym z 1997 roku. Ani kodeks karny z 1932 roku, ani z 1969 roku nie wprowadzały uregulowań prawnych dotyczących ww. kwestii. Nie oznacza to rzecz jasna, że czyny takie pozostawały poza kręgiem zainteresowań prawa karnego – były one kwalifikowane na gruncie innych przepisów dotyczących przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności. Jednak trzeba przyznać, że dopiero w kodeksie karnym z 1997 roku zostało znacznie mocniej podkreślone prawo pacjenta do samostanowienia i podejmowania decyzji terapeutycznych. W związku z powyższym pojawiły się również problemy dotyczące wykonywania zabiegów leczniczych bez zgody pacjenta.

Problemy interpretacyjne na gruncie art. 192 kk

Zgodnie z art. 192 kk „§ 1. Kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta,podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.§ 2. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego”. Na gruncie tego przepisu występują liczne trudności interpretacyjne. Pierwsza koncepcja głosi, iż czyn ten ma charakter powszechny, jako że ustawodawca użył zaimka „kto” na określenie sprawcy, sugeruje to więc, że podmiotem może być każdy, nie tylko osoba wykonująca zawód medyczny. Koncepcja druga przyjmuje zaś, że w artykule została jasno wskazana relacja, jaka łączy daną osobę ze sprawcą, który dopuściłby się tego czynu, poprzez użycie słowa „pacjent” i sformułowania „zabieg leczniczy”, które jasno wskazują na sprawcę jako osobę wykonującą zawód medyczny, a więc np. lekarza. Nomenklatura prawnicza i medyczna wskazuje szereg pojęć, które są zbliżone znaczeniowo do sformułowania „zabieg leczniczy”, co nasuwa wątpliwości interpretacyjne również względem tego terminu. Wobec tego za zabieg leczniczy należy uznać za M. Filarem „każdy zabieg lekarski przybierający formę czynności leczniczej (terapeutycznej) lub czynności lekarskiej (nieterapeutycznej), podejmowany w stosunku do pacjenta na etapie profilaktyki, diagnozy, terapii i rehabilitacji, który ze względu na właściwą mu technikę medyczną łączy się z naruszeniem integralności cielesnej pacjenta poprzez naruszenie jego tkanki cielesnej lub fizycznym inwazyjnym wniknięciem w jego ciało bez naruszania tej tkanki” (definicja sformułowana w publikacji Lekarskie prawo karnez 2000 roku).

Zgoda pacjenta na zabieg leczniczy

W tym momencie warto wskazać na art. 41 Konstytucji RP, który gwarantuje każdej osobie wolność osobistą i nietykalność osobistą oraz na art. 47, który zapewnia prawo do decydowania o własnym życiu osobistym. Z tego względu osoba wykonująca zabieg medyczny musi akceptować prawo pacjenta do samostanowienia. Żeby zgoda pacjenta była skuteczna prawnie:

  1. musi być wyrażona przez osobę, która jest uprawniona do podejmowania decyzji terapeutycznych (pacjenta, opiekuna prawnego, przedstawiciela ustawowego);
  2. musi być wynikiem wolnej, pozbawionej nacisków decyzji, która została podjęta po uzyskaniu rzetelnej informacji medycznej na temat stanu zdrowia i rokowań;
  3. musi być wyrażona we właściwej formie, przewidzianej dla danego zabiegu leczniczego;
  4. czynność, która jest przedmiotem zgody, nie może być niezgodna z ustawą lub zasadami współżycia społecznego;
  5. musi dotyczyć konkretnej czynności leczniczej.